Bağlı Menkul Kıymetler

İşletmeler tarafından varlıkların değerlendirilmesi ve yatırım getirisinin sağlanması gibi amaçlar doğrultusunda başka bir işletmenin sermayesine belli bir oranda (%1-10) katılım sağlanması ve bu katılımın 1 yıldan fazla süreyle devam ettirileceğinin ön görülmesi halinde hisse/ortaklık payları ile diğer menkul kıymet alım işlemi bu hesapta izlenir. Bu kapsamda olan menkul kıymetlerdeki artışlar (girişler) bu hesabın borç tarafına kayıt edilirken, azalışlar (çıkışlar) bu hesabın alacak tarafına kaydedilir.

Hesaptaki artış ve azalışların kitapta kullanılan şematik kayıt karşılıkları aşağıdadır.

1. 01

   Bu hesapta yer alan bağlı menkul kıymet hisse senedi ise değerleme işleminin alış bedeli üzerinden yapılması gerekmektedir.

2. 02

   Bağlı menkul kıymetin hisse senedi dışında katılım ortaklığı pay senedi gibi ortaklık hakkı gösteren menkul kıymet olması halinde değerleme işlemi; varsa borsa rayici üzerinden yapılır. Borsa rayici yoksa değerlemeye esas bedel, menkul kıymetin alış bedeline vadesinde elde edilecek gelirin (kur farkları dâhil) iktisap tarihinden değerleme gününe kadar geçen süreye isabet eden kısmının eklenmesi suretiyle belirlenir. Borsa rayici bulunmayan, getirisi ihraç edenin kar ve zararına bağlı olarak doğan ve değerleme günü itibariyle hesaplanması mümkün olmayan menkul kıymetler ise alış bedeli ile değerlenir.

3. 03

   Bağlı menkul kıymet hisse senedi ise ve hisse senedi için kar dağıtımı yapılmış ve işletme için temettü oluşmuşsa bu tutarlar 641Bağlı Ortaklıklardan Temettü Gelirleri Hesabına kayıt yapılmalıdır. Diğer bir ifadeyle dönem kazancına yansıtılmalıdır.

4. 04

   Bağlı menkul kıymetler hesabında yer alan menkul kıymetin alış bedeli ile satış bedeli arasındaki müspet fark 645 Menkul Kıymet Satış Karları Hesabına kaydedilirken, menfi farklar 655 Menkul Kıymet Satış Zararları Hesabına kaydedilmelidir.

5. 05

   Borsa da işlem görmeyen ve 2 seneden az elde tutulan hisse senetlerinin teslimlerinde KDV hesaplaması yapılması gerekmektedir.

6. 06

   Bağlı menkul kıymetler hesabına konu edilen hisse senedi alışı için ödenen komisyon giderleri, hisse senedinin alış bedeli ile ilişkilendirilmeksizin 653-Komisyon Giderleri Hesabına kaydedilmelidir.

7. 07

   Menkul kıymetler ve bunların iratları için ödenen her türlü vergi, resim ve harçlar safi irada ulaşabilmek için iratlardan indirilebilecektir.

8. 08

   Gelir vergisi mükellefleri açısından, tam mükellef kurumlardan elde edilen ve GVK 75. maddenin ikinci fıkrasının 1-2 ve 3 numaralı bentlerinde yazılı kâr paylarının yarısı gelir vergisinden istisna tutulmuştur. Ancak istisna edilen tutar açısından tam mükellef kurumların GVK 94. Madde kapsamında tevkifat yapma yükümlülüğü devam edecektir.

9. 09

   Gelir vergisi mükellefleri açısından yarısı istisna olan ve mahiyet itibariyle GVK 75. Maddesinin ikinci fıkrasının 1-2 ve 3 numaralı bentlerinde yer alan menkul kıymetlerin, diğer yarısının beyan sınırını aşması halinde gelir vergisi mükelleflerince beyan edilecektir. Ancak beyan edilen tutar üzerinden yapılan hesaplamada tevkif edilen tutarın tamamı indirilebilecektir.

10. 10

    Tam mükellef olan kurumlar vergisi mükelleflerin başka bir tam mükellef kuruma iştirakinden dolayı elde ettiği kazanç çifte vergilendirmeme kuralı gereği kurumlar vergisinden istisna tutulmuştur.

11. 11

    Kurumların, en az iki tam yıl süreyle aktiflerinde yer alan iştirak hisseleri ile aynı süreyle sahip oldukları kurucu senetleri, intifa senetleri rüçhan hakları ve KVK 5/1-a bendi kapsamında istisna kazançlarına kaynak oluşturan yatırım fonlarının katılma paylarının satışından doğan kazançların %75'lik (9160 sayılı Cumhurbaşkanı Kararı ile istisna oranı %50 olarak belirlenmiştir. Yürürlük: 27.11.2024) kısmı, kurumlar vergisinden istisna tutulmuştur. Kurumlar Vergisi Genel Tebliğinde iştirak hisseleri deyimi nispeten açıklanmış olup, menkul değerler portföyüne dâhil hisse senetleri ile ortaklık paylarını ifade edeceği belirtilmiştir. Bu kapsamda olanları aşağıdaki şekilde sayılmıştır;

    • Anonim şirketlerin ortaklık payları veya hisse senetleri (Sermaye Piyasası Kanununa göre kurulan yatırım ortaklıkları hisse senetleri dâhil),
    • Limited şirketlere ait iştirak payları,
    • Sermayesi paylara bölünmüş komandit şirketlerin komanditer ortaklarına ait ortaklık payları,
    • İş ortaklıkları ile adi ortaklıklara ait ortaklık payları,
    • Kooperatiflere ait ortaklık payları
12. 12

    Bu kapsamdaki istisna satışın yapıldığı dönemde uygulanır. Satış kazancının istisnadan yararlanan kısmının satışın yapıldığı yılı izleyen beşinci yılın sonuna kadar pasifte özel bir fon hesabında tutulması gerekir. Ancak satış bedelinin, satışın yapıldığı yılı izleyen ikinci takvim yılının sonuna kadar tahsil edilmesi şartı vardır. Bu süre içinde tahsil edilmeyen satış bedeline isabet eden istisna nedeniyle zamanında tahakkuk ettirilmeyen vergiler zıyaa uğramış sayılacaktır.

13. 13

    555 Nolu VUK Tebliğinin 5. Maddesine göre; hisse senetleri esas itibarıyla parasal olmayan bir iktisadi kıymettir ve düzeltme/taşıma katsayısı ile çarpılmak suretiyle düzeltme işlemi gerçekleştirilecektir. Ancak, işletmelerin aktifinde bulunan yabancı para cinsinden hisse senetleri, iştirakler ve avansların, 213 sayılı Kanunun mükerrer 298 nci maddesinin (A) fıkrasının (8) numaralı bendinin verdiği yetkiye istinaden, düzeltme tarihindeki döviz kuru ile düzeltilmeleri uygun görülmüştür. Bağlı menkul kıymetlerde özü itibariyle hisse senedi olduğu tabidir.