Birikmiş Amortismanlar

Diğer duran varlıklar hesabında yer alan iktisadi kıymetlerin bilanço da gerçek değerinin gösterilmesi ve bu varlıklardaki değer kayıplarının takip edilmesi amacıyla bu hesap kullanılmaktadır. İşletmeler tarafından amortisman ayrıldıkça bu hesabın alacak tarafına kayıt yapılırken, amortismana tabi iktisadi kıymetin satılması, devredilmesi veya kullanım yeteneğinin sonlanması halinde ise ilgili hesaba alacak kaydının yanında bu hesaba borç kaydı yapılarak kapatılmaktadır. Bu hesap aynı zamanda aktifi düzenleyici pasif karakterli bir hesaptır.

Hesaptaki artış ve azalışların kitapta kullanılan şematik kayıt karşılıkları aşağıdadır.

1. 01

   Vergi mevzuatı açısından işletmelerin amortisman ayırması zorunludur. Ancak ayrılan bu amortismanların gider olarak dikkate alınması ihtiyaridir.

2. 02

   Vergi mevzuatı genel olarak amortisman türlerini Normal ve Azalan Bakiyeler Yöntemi olarak öngörmüştür. Ancak bu grupta yer alan diğer maddi duran varlıklar faaliyet döngüsü içerisinde çeşitli nedenlerle işletmede kullanılma vasfını yitiren maddi duran varlıklar olduğu için bu yöntemler uygulanmayacaktır. Bunun yerine doğası gereği Fevkalade Amortisman Yönteminin kullanılması gerekecektir.

3. 03

   Fevkalade Amortisman Yöntemi; iktisadi kıymetlerin; yangın, deprem, su basması gibi afetler neticesinde değerini tamamen veya kısmen kaybetmesi veya yeni icatlar dolayısıyla teknik verim ve kıymetleri düşerek tamamen veya kısmen kullanılmaz bir hale gelmesi veya cebri çalışmaya tabi tutuldukları için normalden fazla aşınma ve yıpranmaya maruz kalması halinde kullanılan bir yöntemdir. Ancak bu yöntemin uygulanması için işletmenin müracaatı ve konuya ilişkin ilgili bakanlığın mütalaasına istinaden Hazine ve Maliye Bakanlığı yetkili kılınmıştır.

4. 04

   İktisadi ve teknik bakımdan bütünlük arz eden varlıkların tamamı için belirlenmiş olan amortisman yönteminin kullanılması gerekmektedir.

5. 05

   Her yılın amortisman tutarı ancak o yıl için gider kaydına konu edilebilmektedir. Başka bir ifadeyle, amortisman giderleri diğer dönemlere intikal edemeyecektir.

6. 06

   İktisadi kıymetlerini yeniden değerlemeye tabi tutan işletmeler bu kıymetlerini, yeniden değerleme sonrasında bulunan değerleri üzerinden amortismana tabi tutmaya devam ederler. Yeniden değerlemeye tabi tutulanların her birine isabet eden değer artışları ile bunların hesap şekilleri amortisman kayıtlarında ayrıntılı olarak gösterilir.

7. 07

   Enflasyon düzeltmesine ilişkin şartların oluştuğu dönemlerde, yeniden değerleme yapılmayacaktır. Değerin tespitinde, iktisadi kıymetler için amortismanın herhangi bir yılda yapılmamış olması durumunda, bu amortismanlar tam olarak ayrılmış varsayılır.. Amortismana tabi taşınmazlar için de amortismanın herhangi bir yılda yapılmamış olması durumunda yeniden değerlemeye esas alınacak tutar bu amortismanlar tam olarak ayrılmış varsayılarak belirlenir.

8. 08

   Amortismana tabi iktisadi kıymetler için ayrılmış olan birikmiş amortismanlar, parasal olmayan kıymet mahiyetindedir ve enflasyon düzeltmesine tabi tutulur.

9. 09

   2023 yılı için yapılan enflasyon düzeltmelerinde birikmiş amortismanlar, ait oldukları kıymetin bilanço tarihindeki değerinde düzeltme sonrasında ortaya çıkan artış oranı dikkate alınarak düzeltilir.

10. 10

    2023 hesap dönemine ait vergi matrahının, düzeltme öncesi mali tablolara göre tespit edilmesi gerektiğinden, 2023 hesap dönemi amortisman gideri de enflasyon düzeltmesi öncesi değerler üzerinden hesaplanacaktır.

11. 11

    VUK 320. maddesi gereği amortismana tabi iktisadi kıymetlerin üzerinden, daha önceki yıllarda ayrılmamış amortisman tutarları ayrılmış gibi kabul edilmeyecek ve enflasyon düzeltmesinde dikkate alınmayacaktır. Bu tutarların enflasyon düzeltmesi sonrasında da gider olarak dikkate alınamayacağı tabiidir.

12. 12

    Amortismana tabi olup faydalı ömür süresini tamamlayan ve amortisman yoluyla değeri tamamen yok edilmiş iktisadi kıymetlerin (işletme kayıtlarında iz bedeliyle takip edilmeye devam edilen amortismana tabi iktisadi kıymetler dahil) ve birikmiş amortismanlarının enflasyon düzeltmesine tabi tutulması ihtiyaridir.

13. 13

    Enflasyon düzeltme şartlarının varlığına bağlı olarak, 01/01/2024 tarihinden sonraki (1/1/2024 tarihinden itibaren başlayan) döneme ait düzeltme işlemleri, enflasyon düzeltmesine tabi tutulmuş 31/12/2023 tarihli bilançoda yer alan düzeltilmiş değerler üzerinden, dikkate alınarak yapılacaktır. 2024 ve müteakibindeki yıllarda amortisman ayrılırken düzeltilmiş değerler üzerinden amortisman ve itfa payları ayrılacaktır.