İştirakler

İşletmeler tarafından varlıkların değerlendirilmesi ve yatırım getirisinin sağlanması gibi amaçlar doğrultusunda başka bir işletmenin sermayesine belli bir oranda (%10-50) katılım sağlanması ve bu katılımın 1 yıldan fazla süreyle devam ettirileceğinin ön görülmesi halinde hisse/ortaklık payları ile diğer menkul kıymet alım işlemi bu hesapta izlenir. Bu kapsamda olan menkul kıymetlerdeki artışlar (girişler) bu hesabın borç tarafına kaydedilirken, azalışlar (çıkışlar) bu hesabın alacak tarafına kaydedilir.

Hesaptaki artış ve azalışların kitapta kullanılan şematik kayıt karşılıkları aşağıdadır.

1. 01

   Bu hesapta yer alan iştirak, hisse senedi alımı yönüyle edinilmişse değerleme işleminin alış bedeli üzerinden yapılması gerekmektedir.

2. 02

   İştirak sağlanmasının hisse senedi dışında katılım ortaklığı pay senedi gibi ortaklık hakkı gösteren menkul kıymet olması halinde değerleme işlemi; varsa borsa rayici üzerinden yapılır. Borsa rayici yoksa değerlemeye esas bedel, menkul kıymetin alış bedeline vadesinde elde edilecek gelirin (kur farkları dâhil) iktisap tarihinden değerleme gününe kadar geçen süreye isabet eden kısmının eklenmesi suretiyle belirlenir. Borsa rayici bulunmayan, getirisi ihraç edenin kar ve zararına bağlı olarak doğan ve değerleme günü itibariyle hesaplanması mümkün olmayan menkul kıymetler, alış bedeli ile değerlenir.

3. 03

   İştirakçi olunmasından kaynaklı olarak temettü oluşmuşsa bu tutarlar 640-İştiraklerden Temettü Gelirleri hesabına kayıt yapılmalıdır. Diğer bir ifadeyle dönem kazancına yansıtılmalıdır.

4. 04

   İştirak hakkı doğuran payların satışından kaynaklı olarak oluşan müspet fark 645 Menkul Kıymet Satış Karları Hesabına kaydedilirken, menfi farklar 655 Menkul Kıymet Satış Zararları hesabına kaydedilmelidir.

5. 05

   Borsa da işlem görmeyen ve 2 seneden az elde tutulan hisse senetlerinin teslimlerinde KDV hesaplaması yapılması gerekmektedir.

6. 06

   İştirak hissesi alımına konu edilen hisse senedi alışı için ödenen komisyon giderleri, hisse senedinin alış bedeli ile ilişkilendirilmeksizin 653 Komisyon Giderleri hesabına kaydedilmelidir.

7. 07

   Bu kapsamdaki menkul kıymetler ve bunların iratları için ödenen her türlü vergi, resim ve harçlar safi irada ulaşabilmek için iratlardan indirilebilecektir.

8. 08

   Gelir vergisi mükellefleri açısından, tam mükellef kurumlardan elde edilen ve GVK 75. maddenin ikinci fıkrasının 1-2 ve 3 numaralı bentlerinde yazılı kâr paylarının yarısı gelir vergisinden istisna tutulmuştur. Ancak istisna edilen tutar açısından tam mükellef kurumların GVK 94. Madde kapsamında tevkifat yapma yükümlülüğü devam edecektir.

9. 09

   Gelir vergisi mükellefleri açısından yarısı istisna olan ve mahiyet itibariyle GVK 75. Maddesinin ikinci fıkrasının 1-2 ve 3 numaralı bentlerinde yer alan menkul kıymetlerin, diğer yarısının beyan sınırını aşması halinde gelir vergisi mükelleflerince beyan edilecektir. Ancak beyan edilen tutar üzerinden yapılan hesaplamada tevkif edilen tutarın tamamı indirilebilecektir.

10. 10

    Tam mükellef olan kurumlar vergisi mükelleflerinin başka bir tam mükellef kuruma iştirakinden dolayı elde ettiği kazanç çifte vergilendirmeme kuralı gereği kurumlar vergisinden istisna tutulmuştur.

11. 11

    Kanunî ve iş merkezi Türkiye'de bulunmayan anonim ve limited şirket niteliğindeki şirketlerin sermayesine en az %10 iştirak eden kurumlar vergisi mükelleflerinin bu kapsamdaki kazançları diğer bir kısım şartlar eşliğinde kurumlar vergisinden istisna tutulmuştur.

12. 12

    Kurumlar vergisi mükelleflerinin 2 yıldan fazla sureyle elde tuttuğu yurt dışı iştiraklerin elden çıkartılması halinde; kazancın elde edildiği tarih itibariyle aralıksız en az bir yıl süreyle nakit varlıklar dışında kalan aktif toplamının %75 veya daha fazlasının en az %10 oranında iştirakten oluşması halinde bu satıştan kaynaklı kazanç kurumlar vergisinden istisna olacaktır.

13. 13

    Türkiye de tam mükellef gerçek kişi ve kurumların yurt dışında faaliyet gösteren bir şirketin doğrudan veya dolaylı olarak sermayesinin, kâr payının veya oy kullanma hakkının en az % 50'sine sahip olması halinde KVK 7. Maddesindeki diğer şartların oluşması ile birlikte dağıtılsın veya dağıtılmasın bu kurumdan elde ettikleri kazançlar, kontrol edilen yabancı kurum kazancı kapsamında gelir ve kurumlar vergisine tabi tutulacaktır.

14. 14

    Kurumların, en az iki tam yıl süreyle aktiflerinde yer alan iştirak hisseleri ile aynı süreyle sahip oldukları kurucu senetleri, intifa senetleri rüçhan hakları ve KVK 5/1-a bendi kapsamında istisna kazançlarına kaynak oluşturan yatırım fonlarının katılma paylarının satışından doğan kazançların %75'lik (9160 sayılı Cumhurbaşkanı Kararı ile istisna oranı %50 olarak belirlenmiştir.Yürürlük:27.11.2024) kısmı, kurumlar vergisinden istisna tutulmuştur. Kurumlar Vergisi Genel Tebliğinde iştirak hisseleri deyimi nispeten açıklanmış olup, menkul değerler portföyüne dâhil hisse senetleri ile ortaklık paylarını ifade edeceği belirtilmiştir. Bu kapsamda olanları aşağıdaki şekilde sayılmıştır;

    • Anonim şirketlerin ortaklık payları veya hisse senetleri (Sermaye Piyasası Kanununa göre kurulan yatırım ortaklıkları hisse senetleri dâhil),
    • Limited şirketlere ait iştirak payları,
    • Sermayesi paylara bölünmüş komandit şirketlerin komanditer ortaklarına ait ortaklık payları,
    • İş ortaklıkları ile adi ortaklıklara ait ortaklık payları,
    • Kooperatiflere ait ortaklık payları.
15. 15

    Bu kapsamdaki istisna satışın yapıldığı dönemde uygulanır. Satış kazancının istisnadan yararlanan kısmının satışın yapıldığı yılı izleyen beşinci yılın sonuna kadar pasifte özel bir fon hesabında tutulması gerekir. Ancak satış bedelinin, satışın yapıldığı yılı izleyen ikinci takvim yılının sonuna kadar tahsil edilmesi şartı vardır. Bu süre içinde tahsil edilmeyen satış bedeline isabet eden istisna nedeniyle zamanında tahakkuk ettirilmeyen vergiler zıyaa uğramış sayılacaktır.

16. 16

    555 Nolu VUK Tebliğinin 5. Maddesine göre; hisse senetleri esas itibarıyla parasal olmayan bir iktisadi kıymettir ve düzeltme/taşıma katsayısı ile çarpılmak suretiyle düzeltme işlemi gerçekleştirilecektir. Ancak, işletmelerin aktifinde bulunan yabancı para cinsinden hisse senetleri, iştirakler ve avansların, 213 sayılı Kanunun mükerrer 298 nci maddesinin (A) fıkrasının (8) numaralı bendinin verdiği yetkiye istinaden, düzeltme tarihindeki döviz kuru ile düzeltilmeleri uygun görülmüştür. İştirakler hesabında yer alan iktisadi kıymetin özü itibariyle hisseyi barındırdığı için bu hesaba da enflasyon düzeltmesinin yapılması gerekmektedir.