Birikmiş Tükenme Payları

Özel tükenmeye tabi varlıklar grubunda yer alan iktisadi kıymetlerin bilanço da gerçek değerinin gösterilmesi ve bu varlıkların işletilmesi ile içerisindeki cevherin tükenmesine bağlı olarak değerlerinde meydana gelen düşüşlerin takip edilmesi bu hesap aracılığıyla yapılmaktadır. İşletmeler tarafından birikmiş tükenme payı ayrıldıkça bu hesabın alacak tarafına kayıt yapılırken, birikmiş tükenmeye tabi iktisadi kıymetin el değiştirmesi veya kullanım yeterliliğinin kaybolması halinde ise ilgili hesaba alacak kaydı yapılırken bu hesaba da borç kaydı yapılmaktadır. Bu hesap aynı zamanda aktifi düzenleyici pasif karakterli bir hesaptır.

Hesaptaki artış ve azalışların kitapta kullanılan şematik kayıt karşılıkları aşağıdadır.

1. 01

   Vergi mevzuatı işletmelerin amortisman ayırmasını zorunlu tutarken ayrılan amortisman tutarlarının gider veya maliyet olarak dikkate alınmasını ihtiyari kabul etmiştir. Benzer şekilde tükenme payı ayrılması da zorunlu tutulurken, ayrılan tükenme payının gider ya da maliyet olarak dikkate alınması ihtiyari tutulmuştur.

2. 02

   Maden ocağı saha içi ve dışı yolların yapılması neticesinde amortismana tabi bir iktisadi kıymet oluşacağından ve buna ilişkin giderler amortisman yoluyla itfa edileceğinden bu giderlerle ilgili yüklenilen KDV'lerden ATİK kapsamında iade hesabına pay verilebilecektir.

3. 03

   İşletilmesinden dolayı içindeki cevherin azalması hasebiyle maddi değerini kaybeden madenlerin ve taş ocaklarının imtiyaz veya maliyet bedelleri dikkate alınmak suretiyle ilgilinin müracaatı sonucunda Hazine ve Maliye Bakanlığı ile Sanayi ve Ticaret bakanlıklarınca her bir işletme için ayrı ayrı olmak üzere itfa nispeti belirlenecektir.

4. 04

   Tek Düzen Hesap Planı ve Muhasebe Uygulamaları Genel Tebliğine göre maddi olmayan duran varlıklarda amortisman süresi genelde 5 yıl olarak ön görülmüştür. Ancak VUK hükümlerinde bu süre sözleşme süresi gibi bazı veriler esas alınarak belirleme yapılmıştır. Ancak özel tükenmeye tabi olan varlıklarda cevherin çıkartılma süresi esas alındığı için doğrudan belirleme yapılmamış bunun yerine her bir maden ve taş ocağı için ayrı ayrı itfa süresi öngörülmüştür.

5. 05

   Özel tükenmeye tabi varlıkların değerinin 2026 yılı için.000 TL’yi aşmaması halinde işletmeler tarafından özel tükenmeye tabi tutulmadan söz konusu tutarı doğrudan doğruya gider olarak dikkate alınabilecektir.

6. 06

   Amortismana tabi iktisadi kıymetler için ayrılmış olan birikmiş amortismanlar, parasal olmayan kıymet mahiyetindedir ve enflasyon düzeltmesine tabi tutulur.

7. 07

   2023 yılı için yapılan enflasyon düzeltmelerinde birikmiş amortismanlar, ait oldukları kıymetin bilanço tarihindeki değerinde düzeltme sonrasında ortaya çıkan artış oranı dikkate alınarak düzeltilir.

8. 08

   2023 hesap dönemine ait vergi matrahının, düzeltme öncesi mali tablolara göre tespit edilmesi gerektiğinden, 2023 hesap dönemi amortisman gideri de enflasyon düzeltmesi öncesi değerler üzerinden hesaplanacaktır.

9. 09

   VUK 320. maddesi gereği amortismana tabi iktisadi kıymetlerin üzerinden, daha önceki yıllarda ayrılmamış amortisman tutarları ayrılmış gibi kabul edilmeyecek ve enflasyon düzeltmesinde dikkate alınmayacaktır. Bu tutarların enflasyon düzeltmesi sonrasında da gider olarak dikkate alınamayacağı tabiidir.

10. 10

    Amortismana tabi olup faydalı ömür süresini tamamlayan ve amortisman yoluyla değeri tamamen yok edilmiş iktisadi kıymetlerin (işletme kayıtlarında iz bedeliyle takip edilmeye devam edilen amortismana tabi iktisadi kıymetler dahil) ve birikmiş amortismanlarının enflasyon düzeltmesine tabi tutulması ihtiyaridir.

11. 11

    Enflasyon düzeltme şartlarının varlığına bağlı olarak, 1/1/2024 tarihinden sonraki (1/1/2024 tarihinden itibaren başlayan) döneme ait düzeltme işlemleri, enflasyon düzeltmesine tabi tutulmuş 31//2023 tarihli bilançoda yer alan düzeltilmiş değerler üzerinden, dikkate alınarak yapılacaktır. 2024 ve müteakibindeki yıllarda amortisman ayrılırken düzeltilmiş değerler üzerinden amortisman ve itfa payları ayrılacaktır.

12. 12

    Enflasyon düzletmesi yapılırken düzletmeye/taşımaya esas tarih belirlenirken yasal defterlere kayıt tarihinin esas alınması gerekmektedir.