Özel Fonlar

İşletme bünyesinde bırakılması ve tasarruf edilmesi zorunlu olan yasal fonlar ile amaca özgü olarak ayrılan fonlar bu hesap aracılığıyla izlenir. Bu kapsamda olan fonlardaki artışlar bu hesabın alacağına kayıt edilirken, fonların kapatılması veya başkaca bir hesaba aktarılması halinde bu hesabın borç tarafına kaydedilir.

Hesaptaki artış ve azalışların kitapta kullanılan şematik kayıt karşılıkları aşağıdadır.

1. 01

   Bu hesap özelinde en çok kullanılan fon, “yenileme fonu”dur. VUK 328’de düzenlenen bu fonu ayırabilmek için gerekli şartlar arasında; satış ve/veya sigortadan tahsil edilen kar aynı çeşit duran varlığın alınmasına tahsis edilmeli, ilgili varlığın işin mahiyetine göre satın alınmasının zorunlu olması durumunda karar alma zorunluluğunun olmaması, işletmelerin bilanço esasına göre defter tutmaları, karın 3 yıl içinde kullanılma zorunluluğu (kullanılmaması durumunda vergi matrahına eklenmesi) ve satın alınan yeni varlığın amortismanı yenileme fonundan mahsup edilecektir Başka bir ifadeyle; amortismana tabi iktisadi kıymetleri yenilemek amacıyla işletmeyi idare edenlerce karar verip teşebbüse geçilmesi halinde, satıştan doğan kâr, satışın yapıldığı tarihi takip eden üçüncü takvim yılının sonuna kadar bu hesapta tutulabilir. Belirtilen sürede satılan iktisadi kıymetlerin yenilenmesi ve benzer mahiyetteki bir iktisadi kıymetin iktisabı gerçekleşmezse, bu hesapta tutulan kâr, satışın yapıldığı yılı takip eden üçüncü takvim yılının kâr ve zarar hesabına eklenmesi gerekmektedir. Amortismana tabi iktisadi kıymetin yenilenmek üzere satılıp, yenisinin alınması halinde yenisi için ayrılan amortisman öncelikle bu hesaptaki tutarlardan amorti edilir.

2. 02

   Yenileme amacıyla amortismana tabi tutulan varlıklar için ayrılan fonlar, amortisman yoluyla giderme ve yenilemede kullanılma dahil olmak üzere, satışın yapıldığı yılı takip eden 3. yılın sonunda giderilemezse kalan tutar kazanca dahil edilmelidir.

3. 03

   Kurumlar vergisi mükellefi işletmelerin, en az iki tam yıl süreyle aktiflerinde yer alan taşınmazların satışından doğan kazançların %50'lik kısmı vergiden istisna tutulmuştur. Bu kapsamdaki istisna satışın yapıldığı dönemde uygulanmaktadır. Satış kazancının istisnadan yararlanılmak istenen kısmının satışın yapıldığı yılı izleyen beşinci yılın sonuna kadar özel fon hesabında tutulması gerekir. Ancak satış bedelinin, satışın yapıldığı yılı izleyen ikinci takvim yılının sonuna kadar tahsil edilmesi şartı vardır. Bu süre içinde tahsil edilmeyen satış bedeline isabet eden istisna nedeniyle zamanında tahakkuk ettirilmeyen vergiler zıyaa uğramış sayılmaktadır.

4. 04

   Kurumlar vergisi mükellefleri ile finansal kiralama şirkleri, kalkınma ve yatırım bankalarının 6361 sayılı Kanun kapsamında geri kiralama ve sözleşme sonunda satın alma şartları eşliğinde yapılan işlem kurumlar vergisinden istisna tutulmuştur. Uygulamada sat-kirala-geri al olarak bilinen bu işlemde satış kazancının istisna olabilmesi için özel fon hesabında tutulması gerekmektedir.

5. 05

   VUK 325/A maddesi hükmü uyarınca aşağıdaki şartları taşıyan girişim sermayesi yatırım fonlarının özel fonda tutulması karşılığında vergiden istisna tutulmuştur;

   • Ayrılacak fon tutarının beyan edilen gelirin %10’unu ve dönem sonu öz sermayesinin %20’sini aşmaması
   • İndirim tutarının hesaplanmasında bu formülün dikkate alınması; [Ticari bilanço kârı (zararı) + kanunen kabul edilmeyen giderler - geçmiş yıl zararları - tüm indirim ve istisnalar]
   • Fon hesabına alma işleminin, izleyen hesap döneminin başından itibaren kurumlar vergisi beyannamesinin verildiği tarihe kadar yapılması
   • Dönem sonunu işlemleri esas alındığı için Geçici Vergi Dönemlerinde fon ayrılması ve indirim uygulamasına gidilmemesi
6. 06

   Girişim sermayesi yatırım fonu ve girişim sermayesi yatırım ortaklığının usulüne uygun olarak yapılmaması halinde indirim konusu yapılan tutar nedeniyle tahakkuk ettirilecek vergi gecikme faizi ile birlikte tahsil edilecektir.

7. 07

   Yeniden değerlemeye tabi tutma neticesinde yeniden değerlemeye tabi tutulan iktisadi kıymetteki değer artışı her bir iktisadi kıymete isabet eden tutar ayrıca gösterilecek şekilde özel fon hesabında tutulur.

8. 08

   Özel fon hesabında gösterilen değer artışı tutarı, istenildiğinde sermayeye ilave edilebilecektir. Ancak, söz konusu fonun sermayeye ilave edilme dışında herhangi bir şekilde başka bir hesaba nakledilmesi veya işletmeden çekilmesi halinde çekilen kısım, işlemin yapıldığı dönem kazancı ile ilişkilendirilmeksizin çekilmenin yapıldığı dönemde gelir veya kurumlar vergisine tabi tutulacaktır. Tasfiye halinde de bu kapsamda işlem tesis edilecektir. Ancak, GVK 81. maddesinde sayılan devir ve tür değiştirme halleri ile KVK’ya göre yapılan devir ve bölünme hallerinde, fon hesabında yer alan tutarlar işletmeden çekilmiş veya başka bir hesaba nakledilmiş sayılmayacaktır.

9. 09

   Yeniden değerleme neticesinde hesaplanan ve pasifte özel bir fon hesabında gösterilen değer artışı tutarı üzerinden %2 oranında hesaplanan vergi, yeniden değerleme işleminin yapıldığı tarihi izleyen ayın son günü akşamına kadar gelir veya kurumlar vergisi yönünden bağlı olunan vergi dairesine beyan edilip, üç eşit taksitle ödenebilecektir. Bu kapsamdaki ilk taksit beyanname verme süresi içerisinde diğer iki taksitte izleyen aylarda ödenebilmektedir.

10. 10

    GVK’nın geçici 85, 90 ve 93 üncü maddeleri ile KVK’nın geçici 15 inci maddesi ve 5811 sayılı Kanun kapsamında oluşturulan fon hesaplarından; mezkûr Kanun hükümleri dâhilinde işletmeye konulan altın, taşınmaz gibi parasal olmayan kıymetlerden kaynaklı olanlar da parasal olmayan kıymet olarak kabul edilecek ve enflasyon düzeltmesine tabi tutularak bilançoda düzeltilmiş değerleriyle yer alacaktır.

11. 11

    VUK’un 280/A maddesinin birinci fıkrası uyarınca oluşturulan fon hesabı; GVK’nın geçici 84 üncü maddesi, 5746 sayılı Kanunun 3 üncü maddesi kapsamında olan hibeler gibi gelir/kurumlar vergisi kazancının tespitinde gelir olarak dikkate alınmayan hibeler nedeniyle ilgili mevzuat dâhilinde oluşturulan fon hesapları; GVK’nın geçici 85, 90 ve 93 üncü maddeleri ile KVK’nın geçici 15 inci maddesi ve 5811 sayılı Kanun kapsamında oluşturulan fon hesaplarından mezkûr Kanun hükümleri dâhilinde işletmeye konulan nakit varlıklar gibi parasal kıymetlerden kaynaklı fon hesapları parasal kıymet olarak kabul edilecek ve düzeltmeye tabi tutulmayacaktır, diğer bir ifade ile bilançoda düzeltilmemiş değerleriyle yer alacaktır.

12. 12

    7529 Sayılı Kanun’la VUK Mükerrer 298. Maddesinin A fıkrasına 10. Bent eklenmiştir. Anılan madde kapsamında;

    • Muhasebe standartları uyarınca yapılmakta olan yatırımlar hesabında takip edilen tutarların enflasyon düzeltmesine tabi tutulması sonucunda oluşan ve bu hesabın alt hesabında izlenen düzeltme farkları, bilançonun pasifinde özel bir fon hesabında gösterilir ve dönem kazancının tespitinde dikkate alınmaz denilmiştir.
    • Özel fon hesabında bulunan bu tutarlar, yatırımın tamamlanarak ilgili iktisadi kıymetin aktifleştirilmesi gereken dönem ile bu dönemi takip eden dört hesap dönemi içerisinde eşit taksitler halinde dönem kazancının tespitinde dikkate alınacağı belirtilmiştir.
    • Özel fon hesabında izlenen ve dönem kazancının tespitinde dikkate alınmayan tutarlar, her yıl bir önceki yıla ilişkin olarak bu Kanun uyarınca belirlenen yeniden değerleme oranında artırılacağı belirtilmiş ve hesaplarda izlenen tutarlara ayrıca enflasyon düzeltmesi uygulanmayacağı hüküm altına alınmıştır.
    • Yatırım döneminde veya iktisadi kıymetin aktifleştirilmesinden sonra işin bırakılması veya özel fon hesabında izlenen söz konusu tutarların bir kısmının veya tamamının başka bir hesaba nakledilmesi ya da işletmeden çekilmesi hallerinde, bu bent uyarınca dönem kazancında dikkate alınmayan tutarlar; işin bırakıldığı veya özel fon hesabının kısmen veya tamamen bu bent hükümlerine aykırı şekilde kullanıldığı dönemin kurum kazancının tespitinde dikkate alınacağı da düzenlenmiştir.
13. 13

    01.01.2022 tarihinden itibaren yıllık beyannamede yararlanılan, Ar-Ge ve tasarım indirimi veya teknoloji geliştirme bölgesinde kazanç istisnası tutarları dikkate alınarak girişim sermayesi yatırımları için %2 oranında bir fon hesabı oluşturulacaktır.