İlk Madde ve Malzeme

İşletme de üretilen ürünlerin üretiminde veya diğer faaliyetler kullanılmak üzere; satın alınan, bu amaçla işletmede bulundurulan hammadde, yardımcı madde, işletme malzemesi, ambalaj malzemesi ve diğer malzemeler bu hesap aracılığıyla izlenir. İlk madde ve malzemeler satın alındıklarında yâda üretimde kullanılmadan geri geldiklerinde bu hesabın borç tarafına kayıt edilirken, satıldıklarında veya üretime sevk edildiklerinde ise bu hesabın alacak tarafına kayıt edilerek izlenir.

Hesaptaki artış ve azalışların kitapta kullanılan şematik kayıt karşılıkları aşağıdadır.

1. 01

   Bu hesapta yer alan stoklar maliyet bedeli ile değerlendirilir. Maliyet bedeli ise iktisadi bir kıymetin iktisap edilmesi veyahut değerinin artırılması münasebetiyle yapılan ödemelerle bunlara müteferri bilumum giderlerin toplamını ifade etmektedir.

2. 02

   Stok kalemi ile doğrudan ilgili; gümrük vergileri, gümrük komisyonları, yükleme, boşaltma, nakliye ve montaj giderleri maliyete dâhil edilir.

3. 03

   Stok kalemi ile doğrudan ilgili; resim ve harçlar, noter, tapu, mahkeme, değer tespiti, danışmanlık, komisyon ve ilan giderleri ile stok kaleminin, stoklara veya envantere alındığı tarihe kadarki depolama ve sigorta giderleri maliyete dâhil edilir.

4. 04

   Stok kaleminin finansmanında kullanılan kredilere ait faiz giderleri ve bunlara ilişkin kur farklarının; emtiada emtianın stoklara girdiği tarihe kadar olan kısmı, stok kaleminin maliyetine dâhil edilir. Stoklara girdikten sonra oluşan kur farkı ve faiz giderleri tercihli olarak, stok maliyetine veya genel giderlere dâhil edilir.

5. 05

   İlk madde ve malzemelerden üretimde kullanılanlar ile dönem itibariyle üretimde kullanılmayanların ayrıştırılması gerekmektedir. Üretimde kullanılan yarı mamul ve mamul bünyesinde yer almalıdır. Bu ayrım satılan yâda stokta kalan malın gerçek maliyetinin tespiti için önem arz etmektedir.

6. 06

   I inci sınıf tüccarlardan devamlı olarak imalât ile uğraşanlar diğer yasal defterlerin yanı sıra imalat defteri de tutmaları gerekmektedir. Satın alınan ve müşteri tarafından imalat yapılmak üzere tevdi olunan her nevi iptidai ve ham maddeler, başlıca yardımcı malzemeler bu defterde açıkça gösterilir.

7. 07

   İşletmeler, bilânço günündeki mevcutlarını, alacaklarını ve borçlarını saymak, ölçmek, tartmak ve değerlemek suretiyle kesin ve müfredatlı olarak tespit etmek (envanter çıkartmak) durumundadır. Ancak büyük mağazalar ve eczaneler emtia mevcutlarının envanterlerini her bilanço yerine üç yılda bir çıkarabilirler. Envanter çıkarılmayan yıllarda hesaben mevcut iktisadi kıymetleri tutar olarak envanter defterlerine kaydederler.

8. 08

   Geçici vergi dönemleri itibariyle fiili envanter çıkartma zorunluluğu yoktur. İşletmeler tarafından fiili envanter yerine kayıtlı tutarlar dikkate alınarak geçici vergi matrahı belirlenebilecektir.

9. 09

   Stok sayımı sonucunda kayıtlarda yer almayan tutarların tespit edilmesi halinde bu tutarlar kayda alınır ve kaynağı araştırılır. Kaynağı belirlenemeyen fazlalıklar kazanç olarak dikkate alınır. Sayım sonucunda stok noksanı çıkması halinde bununda kaynağı araştırılır ve gerçek duruma göre kayıtlar düzeltilir. Ancak kaynağı tespit edilemeyen noksanlıklar mali mevzuat açısından gider/zarar olarak dikkate alınamaz.

10. 10

    Stok kalemlerinden bir kısmında noksanlık çıkarken, bir kısmında fazlalık çıkması halinde her bir stok kalemi kendi içerisinde değerlendirilir ve noksanlıklar fazlalıklardan mahsup edilemez.

11. 11

    Hırsızlık gibi haller neticesinde stok kaybı olduğu tespit edilirse; bu tespit polis tutanağı gibi resmî belgelerle tevsik halinde bu malların stok maliyeti mali mevzuat açısından dikkate alınmayacak ve KDV’si indirimlerden/yüklenimlerden çıkartılacaktır. Ancak hırsızlık gibi eylemin tevsik edici belgeye dayandırılamaması halinde eksik stoklar işletmeden çekilme olarak değerlendirilecek, eksilen stoklar emsal bedel üzerinden hasılata dahil edilerek, üzerinden KDV hesaplaması yapılacaktır.

12. 12

    Mali idarece yapılan kaydı veya fiili envanter sonucunda stok fazlalığı tespit edilmesi ve bu fazlalığın kaynağının verilen 10 günlük süreye rağmen tespit edilememesi halinde sorumlu sıfatıyla KDV yükümlülüğü doğacaktır. Fiili envanter sonucunda stok noksanlığı tespit edilir ve kaynağı tespit edilemezse zararı mali mevzuat açısından kabil olmayan stokların KDV’si indirim konusu yapılamayacaktır.

13. 13

    Ciro primi elde edilmesi halinde elde edilen tutar stok/satış maliyetini düşürecek şekilde yansıtılacaktır. Ayrıca ciro primleri üzerinden alıcılar tarafından fatura düzenlenecek ve düzenlenen fatura da ciro primi üzerinden KDV hesaplaması yapılacaktır.

14. 14

    Enflasyon düzeltmesi yönüyle ilk madde ve malzemeler hesabı parasal olmayan kıymet olarak değerlendirilmektedir. Başka bir ifadeyle, bu hesabın enflasyon düzeltmesine tabi tutulması gerekmektedir.

15. 15

    İşletmeler bu hesap grubunda enflasyon düzeltmesini yaparken gerçeğe uygun yöntemin yanı sıra Toplulaştırılmış Yöntemleri de kullanabilmektedir. Hatırlanacağı üzere; Toplulaştırılmış Yöntemler 2023 yılı için Basit Ortalama Yöntemi ile Stok Devir Hızı Yöntemi olarak tanımlanmak da iken, 2024 yılı için bu yöntemler Basit Ortalama Yöntemi ve Hareketli Ağırlıklı Ortalama Yöntemi olarak tanımlanmaktadır. Raporu Dergisi.

16. 16

    İşletmeler stoklarını enflasyon düzeltmesine tabi tutarken stok kalemli olarak en alt ayrıma giderek “yöntem tercihinde” bulunabilecektir. Örneğin bir tekstil firması üretim için edinilen ipleri farklı bir yöntemle, kumaşı farklı bir yöntemle enflasyon düzeltmesine tabi tutabilecektir.

17. 17

    Toplulaştırılmış yöntemlerle düzeltmeye tabi tutulan kıymetlerin maliyet bedeline intikal ettirilen ROFM düşülmesi ihtiyaridir. Ayrıca bu yöntemlerden herhangi birini seçenler 3 yıl geçmedikçe bu yöntemler dönemeyeceklerdir.

18. 18

    Enflasyon düzeltmesi sonucu oluşan farklar ilgili iktisadi kıymetin maliyetine eklenecektir.

19. 19

    2023 ve önceki dönemin enflasyon düzeltmesi sonucu oluşan farklarının maliyete eklenmesi sonucu oluşan yeni tutarın, altında satılması halinde aradaki fark zarar olarak dikkate alınmayacaktır. Ancak 2024 ve sonraki dönemlerin enflasyon düzeltmesi sonucu oluşan yeni değeri ile satış bedeli arasındaki menfi fark zarar olarak dikkate alınabilecektir.