Ticari Mallar

Nihai ürün olarak alınan ve vasfında esaslı herhangi bir değişikliğe tabi tutulmadan satılması amaçlanan ticari mallar (emtialar) bu hesap aracılığıyla izlenir. Nihai ürün olarak satın alınan ticari malların (emtialar) tutarı bu hesabın borç tarafına kayıt edilirken, satılması veya çeşitli şekillerde stok değerini kaybetmesi halinde ilgili tutar bu hesabın alacak tarafına çıkış olarak kayıt edilir.

Hesaptaki artış ve azalışların kitapta kullanılan şematik kayıt karşılıkları aşağıdadır.

1. 01

   Bu hesapta yer alan stoklar maliyet bedeli ile değerlendirilir. Maliyet bedeli ise iktisadi bir kıymetin iktisap edilmesi veyahut değerinin artırılması münasebetiyle yapılan ödemelerle bunlara müteferri bilumum giderlerin toplamını ifade etmektedir.

2. 02

   Maliyet bedeliyle değerlenen emtianın değerleme günündeki değeri maliyet bedeline göre %10 ve daha fazla bir düşüklük gösteriyorsa, bu ürünler maliyet bedeli yerine emsal bedeli ile değerlenir. Emsal bedelden kasıt ise VUK 267. maddenin ikinci sırasındaki usul hariç diğer (VUK 267/ bir ve üç) usullerdir.

3. 03

   Stok kalemi ile doğrudan ilgili; gümrük vergileri, gümrük komisyonları, yükleme, boşaltma, nakliye ve montaj giderleri maliyete dâhil edilir. Ayrıca satın alma bedeli, sigorta giderleri, akreditif giderleri ilgili stok kaleminin işletmeye getirilmesi aşamasına kadar katlanılan depolama giderleri, FOB bedeli, ithalat teminatı için yapılan giderler, menşe şahadetnamesi ve lisans alınması için katlanılan giderler de maliyetin bir parçasıdır. Bunlara ilaveten normal oranda gerçekleşen fire maliyetleri (örneğin, taşıma sırasında kırılma, buharlaşma, çizilme, çatlama gibi.) gibi stokların iktisap edilmesi ile ilgili direkt ilişki kurulabilen diğer tüm giderler eklenebilecektir. VUK madde 262’den de anlaşıldığı gibi, edinme aşamasından sonra stoklar ile ilgili katlanılan giderler maliyete yüklenemez.

4. 04

   Stok kalemi ile doğrudan ilgili; resim ve harçlar, noter, tapu, mahkeme, değer tespiti, danışmanlık, komisyon ve ilan giderleri ile stok kaleminin, stoklara veya envantere alındığı tarihe kadarki depolama ve sigorta giderleri maliyete dâhil edilir.

5. 05

   Stok kaleminin finansmanında kullanılan kredilere ait faiz giderleri ve bunlara ilişkin kur farklarının; emtiada emtianın stoklara girdiği tarihe kadar olan kısmı, stok kaleminin maliyetine dâhil edilir. Stoklara girdikten sonra oluşan kur 114. Stokların İncelenmesi ve Finansal Raporlama Standartlarına Uygun Hesap Planı Taslağı'na Göre Muhasebe Uygulamaları”, Muhasebe ve Vergi Uygulamaları Dergisi, Kasım 2020; 13 (3), s. 914. farkı ve faiz giderleri tercihli olarak, stok maliyetine veya genel giderlere dâhil edilir. 153

6. 06

   İşletmeler, bilânço günündeki mevcutlarını, alacaklarını ve borçlarını saymak, ölçmek, tartmak ve değerlemek suretiyle kesin ve müfredatlı olarak tespit etmek (envanter çıkartmak) durumundadır. Ancak büyük mağazalar ve eczaneler emtia mevcutlarının envanterlerini her yıl/dönem bilançosu yerine üç yılda bir çıkarabileceklerdir. Envanter çıkarılmayan yıllarda hesaben mevcut iktisadi kıymetleri tutar olarak envanter defterlerine kaydederler.

7. 07

   Geçici vergi dönemleri itibariyle fiili envanter çıkartma zorunluluğu yoktur. Fiili envanter yerine kayıtlı tutarlar dikkate alınarak geçici vergi matrahı belirlenebilecektir.

8. 08

   Stok sayımı sonucunda kayıtlarda yer almayan tutarların tespit edilmesi halinde bu tutarlar kayda alınır ve kaynağı araştırılır. Kaynağı belirlenemeyen fazlalıklar kazanç olarak dikkate alınır.

9. 09

   Sayım sonucunda stok noksanı çıkması halinde bununda kaynağı araştırılır ve gerçek duruma göre kayıtlar düzeltilir. Ancak kaynağı tespit edilemeyen noksanlıklar mali mevzuat açısından gider/zarar olarak dikkate alınamaz.

10. 10

    Hırsızlık gibi haller neticesinde stok kaybı olduğu tespit edilirse; bu tespit polis tutanağı gibi resmi belgelerle tevsik halinde bu malların stok maliyeti mali mevzuat açısından dikkate alınmayacak ve KDV’si indirimlerden/yüklenimlerden çıkartılacaktır. Ancak hırsızlık gibi eylemin tevsik edici belgeye dayandırılamaması halinde noksan olan stoklar işletmeden çekilme olarak değerlendirilecek, noksan olan stoklar emsal bedel üzerinden hasılata dahil edilerek, üzerinden KDV hesaplaması yapılacaktır.

11. 11

    Stok kalemlerinden bir kısmında noksanlık çıkarken, bir kısmında fazlalık çıkması halinde her bir stok kalemi kendi içerisinde değerlendirilir ve noksanlıklar fazlalıklardan mahsup edilemez.

12. 12

    Fiili envanter sonucunda stok fazlalığı tespit edilmesi ve bu fazlalığın kaynağının tespit edilememesi halinde sorumlu sıfatıyla KDV yükümlülüğü doğar.

13. 13

    Fiili envanter sonucunda stok noksanlığı tespit edilir ve kaynağı tespit edilemezse zararı mali mevzuat açısından kabil olmayan stokların KDV’si indirim konusu yapılamaz.

14. 14

    Ciro primi elde edilmesi halinde elde edilen tutar stok/satış maliyetini düşürecek şekilde yansıtılacaktır. Ayrıca ciro primleri üzerinden alıcılar tarafından fatura düzenlenecek ve düzenlenen fatura da ciro primi üzerinden KDV hesaplaması yapılacaktır.

15. 15

    Emsal bedelin belirlendiği durumlarda genel idare giderlerin ürüne pay verilmesi VUK kapsamında ihtiyari iken KDV açısından zorunludur.

16. 16

    Ticari mallar hesabında yer alan malların yangın, deprem, su basması gibi doğal afetler neticesinde veya bozulmak, çürümek, kırılmak, çatlamak, paslanmak gibi değer kaybı olan hallerde yahut teknolojik gelişmeler, moda değişikliği gibi nedenler eşliğinde fiziki ve ekonomik değerlerinin önemli ölçüde düşüş göstermesi halinde bu hesaptan çıkartılarak, Diğer Stoklar Hesabında takip edilmesi gerekmektedir.

17. 17

    VUK’a (Md. 275) göre genel yönetim giderlerinin maliyetle ilişkilendirilmesi ihtiyaridir.

18. 18

    VUK’a göre, eğer iskonto satış sonrasında kasa iskontosu ya da miktar iskontosu şeklinde elde edilmiş ise, VUK’un maliyet esası gözardı edilmemelidir. Bu nedenle de söz konusu indirim türlerinin stokların maliyeti ile ilişkilendirilmesi gerekir.

19. 19

    Herhangi bir stok kaleminin peşin fiyatı ile vadeli fiyatı arasındaki fark tutarının yani vade farkının satın alma esnasında maliyete eklenmesi vergi mevzuatı açısından herhangi bir aykırılık teşkil etmemektedir.

20. 20

    Alım satıma konu edilen ticari mallarda KDV iadesine konu edilebilecektir. Bu kapsamda ATİK’ler ve genel yönetim giderlerinden pay verme durumu ortaya çıkabilecektir.

21. 21

    KDV iadesi açısından stoklarda yer alan KDV’nin iadesi mümkün değildir. Buna göre; KDV iade işlemleri yürütülürken malın işletme stoklarında yer alıp almadığın diğer bir ifadeyle çıkışın gerçekleşip gerçekleşmediğine önemle dikkat edilmesi gerekmektedir. Raporu Dergisi. Stokların İncelenmesi ve Finansal Raporlama Standartlarına Uygun Hesap Planı Taslağı'na Göre Muhasebe Uygulamaları”, Muhasebe ve Vergi Uygulamaları Dergisi, Kasım 2020; 13 (3), s. 943-945.

22. 22

    Enflasyon düzeltmesi yönüyle ticari mallar hesabı parasal olmayan kıymet olarak değerlendirilmektedir. Başka bir ifadeyle, bu hesabın enflasyon düzeltmesine tabi tutulması gerekmektedir.

23. 23

    İşletmeler bu hesap grubunda enflasyon düzeltmesini yaparken gerçeğe uygun yöntemin yanı sıra Toplulaştırılmış Yöntemleri de kullanabilmektedir. Hatırlanacağı üzere; Toplulaştırılmış yöntemler 2023 yılı için Basit Ortalama Yöntemi ile Stok Devir Hızı Yöntemi olarak tanımlanmak da iken, 2024 yılı için bu yöntemler Basit Ortalama Yöntemi ve Hareketli Ağırlıklı Ortalama Yöntemi olarak tanımlanmaktadır.

24. 24

    İşletmeler stoklarını enflasyon düzeltmesine tabi tutarken stok kalemli olarak en alt ayrıma giderek “yöntem tercihinde” bulunabilecektir.

25. 25

    Toplulaştırılmış yöntemlerle düzeltmeye tabi tutulan kıymetlerin maliyet bedeline intikal ettirilen ROFM düşülmesi ihtiyaridir. Ayrıca bu yöntemlerden herhangi birini seçenler 3 yıl geçmedikçe bu yöntemler dönemeyeceklerdir.

26. 26

    Enflasyon düzeltmesi sonucu oluşan farklar ilgili iktisadi kıymetin maliyetine eklenecektir.

27. 27

    2023 ve önceki dönemin enflasyon düzeltmesi sonucu oluşan farklarının maliyete eklenmesi sonucu oluşan yeni tutarın, altında satılması halinde aradaki fark zarar olarak dikkate alınmayacaktır. Ancak 2024 ve sonraki dönemlerin enflasyon düzeltmesi sonucu oluşan yeni değeri ile satış bedeli arasındaki menfi fark zarar olarak dikkate alınabilecektir.