Birikmiş Amortismanlar

Maddi duran varlıklar hesabında yer alan iktisadi kıymetlerin bilanço da gerçek değerinin gösterilmesi ve bu varlıklardaki değer kayıplarının işlenilmesi amacıyla bu hesap kullanılmaktadır. İşletmeler tarafından amortisman ayrıldıkça bu hesabın alacak tarafına kayıt yapılırken, amortismana tabi iktisadi kıymetin satılması, devredilmesi veya kullanım yeteneğinin sonlanması halinde ise ilgili hesaba alacak kaydının yanında bu hesaba borç kaydı yapılarak kapatılmaktadır. Bu hesap aynı zamanda aktifi düzenleyici pasif karakterli bir hesaptır.

Hesaptaki artış ve azalışların kitapta kullanılan şematik kayıt karşılıkları aşağıdadır.

1. 01

   Vergi mevzuatı açısından işletmelerin amortisman ayırması zorunlu, ayrılan amortismanların gider olarak dikkate alınması ise ihtiyaridir. Ancak vergi mevzuatı esas itibariyle maliyet esasını benimsemektedir. Bu nedenle gerçeğe uygun vergi matrahının ve dolayısıyla vergi tutarının hesaplanabilmesi için, ilgili tutar gider olarak kaydedilmelidir. İlgili varlığa ilişkin maliyetin faydalı ömre dağıtılması ve gider olarak izlenmesi “Dönemsellik İlkesi”nin de gereğidir. Dağıtım yoluyla varlık nedeniyle elde edilen gelir ile varlığın kullanımından doğan gider karşılaştırılarak her dönemin kar/zararı tespit edilmektedir Aksi takdirde üretim maliyetinin/dönem giderlerinin gerçeğe uygun bir şekilde hesaplanması mümkün değildir. Bu durum, mali tablo (özellikle bilanço ve gelir tablosu) verileri esas alınarak yapılacak yorumları mutlak surette değiştirecektir Amortisman Uygulamalarının Karşılaştırılması” Vergi Dünyası Dergisi, Yıl 41, Sayı 484, Aralık 2021, s. 12. 14. Baskı, Ankara, 2007, s. 261.

2. 02

   Vergi mevzuatı amortismana tabi iktisadi kıymetlerde (ATİK) amortisman yöntemini Normal Amortisman Yöntemi ve Azalan Bakiyeler Yöntemi şeklinde belirlemiştir.

3. 03

   Normal Amortisman Yönteminde iktisadi kıymetin kullanım süresi boyunca eşit miktarda amortisman uygulanırken, Azalan Bakiyeler Yönteminde normal amortismanın 2 katı (%50’yi geçmeyecek şekilde) bakiye değere uygulanacaktır.

4. 04

   Amortisman yöntemini tercih etmekte işletmeler serbest bırakılmıştır. Ancak işletmeler Azalan Bakiyeler Yönteminden normal amortisman yöntemine geçiş yapabilirken, Normal Amortisman Yöntemini tercih ettikten sonra Azalan Bakiyeler Yöntemine geçiş yapamamaktadır.

5. 05

   İktisadi ve teknik bakımdan bütünlük arz eden varlıkların tamamı için belirlenmiş olan amortisman yönteminin kullanılması gerekmektedir.

6. 06

   İktisadi kıymetin faydalı ömrü buyunca amortismanın herhangi bir yıl yapılmamasından veya ilk uygulanan nispetten düşük bir hadle yapılmasından dolayı amortisman süresi uzatılamaz.

7. 07

   Her yılın amortisman tutarı ancak o yıl için gider kaydına konu edilebilir. Başka bir ifadeyle, amortisman giderleri diğer dönemlere intikal etmez. Başka bir ifadeyle eğer herhangi bir nedenle cari yılda amortisman ayrılmaması ya da düşük oranla amortisman ayrılması sonucunda ayrılmayan amortisman tutarı, ileriki yıllarda vergi açısından kanunen kabul edilmeyen gider olduğu için, gider yazılamaz.

8. 08

   İsteğe bağlı olarak işletmeler, amortisman işlemine, işletme aktifine yeni kaydedilecek iktisadi kıymetler (kıst amortisman uygulanan binek otomobiller hariç) için kullanıma hazır olduğu tarihte başlayıp, bir hesap dönemi için kıymetin aktifte kaldığı süre kadar gün esasına göre amortisman ayrılabilecektir.

9. 09

   İktisadi kıymetlerin; yangın, deprem, su basması gibi afetler neticesinde değerini tamamen veya kısmen kaybetmesi veya yeni icatlar dolayısıyla teknik verim ve kıymetleri düşerek tamamen veya kısmen kullanılmaz bir hale gelmesi veya cebri çalışmaya tabi tutuldukları için normalden fazla aşınma ve yıpranmaya maruz kalması halinde Fevkalade Amortisman Yöntemini uygulayabilecektir. Ancak bu yöntemin uygulanması için işletmenin müracaatı ve konuya ilişkin ilgili bakanlığın mütalaasına istinaden Hazine ve Maliye Bakanlığı yetkili kılınmıştır.

10. 10

    Maden işletmelerinde madenlerin işletilmesi hasebiyle cevherlerin azalması ve maddi değerin kaybedilmesi ile taş ocaklarının imtiyaz veya maliyet bedelleri, ilgililerin müracaatları üzerine bunların büyüklük ve mahiyetleri göz önünde bulundurularak, Hazine ve Maliye Bakanlığı ile Sanayi ve Ticaret Bakanlıklarının belirleyeceği nispetler üzerinden giderleştirme işlemi yapılacaktır.

11. 11

    İktisadi kıymetlerini yeniden değerlemeye tabi tutan işletmeler bu kıymetlerini, yeniden değerleme sonrasında bulunan değerleri üzerinden amortismana tabi tutmaya devam ederler. Yeniden değerlemeye tabi tutulanların her birine isabet eden değer artışları ile bunların hesap şekilleri amortisman kayıtlarında ayrıntılı olarak gösterilir.

12. 12

    Enflasyon düzeltmesine ilişkin şartların oluştuğu dönemlerde, yeniden değerleme yapılmayacaktır. Değerin tespitinde, iktisadi kıymetler için amortismanın herhangi bir yılda yapılmamış olması durumunda, bu amortismanlar tam olarak ayrılmış varsayılır.. Amortismana tabi taşınmazlar için de amortismanın herhangi bir yılda yapılmamış olması durumunda yeniden değerlemeye esas alınacak tutar bu amortismanlar tam olarak ayrılmış varsayılarak belirlenir.

13. 13

    Amortismana tabi iktisadi kıymetler için ayrılmış olan birikmiş amortismanlar, parasal olmayan kıymet mahiyetindedir ve enflasyon düzeltmesine tabi tutulur.

14. 14

    2023 yılı için yapılan enflasyon düzeltmelerinde birikmiş amortismanlar, ait oldukları kıymetin bilanço tarihindeki değerinde düzeltme sonrasında ortaya çıkan artış oranı dikkate alınarak düzeltilir.

15. 15

    2023 hesap dönemine ait vergi matrahının, düzeltme öncesi mali tablolara göre tespit edilmesi gerektiğinden, 2023 hesap dönemi amortisman gideri de enflasyon düzeltmesi öncesi değerler üzerinden hesaplanacaktır.

16. 16

    VUK 320. maddesi gereği amortismana tabi iktisadi kıymetlerin üzerinden, daha önceki yıllarda ayrılmamış amortisman tutarları ayrılmış gibi kabul edilmeyecek ve enflasyon düzeltmesinde dikkate alınmayacaktır. Bu tutarların enflasyon düzeltmesi sonrasında da gider olarak dikkate alınamayacağı tabiidir.

17. 17

    Amortismana tabi olup faydalı ömür süresini tamamlayan ve amortisman yoluyla değeri tamamen yok edilmiş iktisadi kıymetlerin (işletme kayıtlarında iz bedeliyle takip edilmeye devam edilen amortismana tabi iktisadi kıymetler dahil) ve birikmiş amortismanlarının enflasyon düzeltmesine tabi tutulması ihtiyaridir.

18. 18

    Enflasyon düzeltme şartlarının varlığına bağlı olarak, 01/01/2024 tarihinden sonraki (1/1/2024 tarihinden itibaren başlayan) döneme ait düzeltme işlemleri, enflasyon düzeltmesine tabi tutulmuş 31/12/2023 tarihli bilançoda yer alan düzeltilmiş değerler üzerinden, dikkate alınarak yapılacaktır. 2024 ve müteakibindeki yıllarda amortisman ayrılırken düzeltilmiş değerler üzerinden amortisman ve itfa payları ayrılacaktır.